“Al van in het begin van mijn loopbaan onderzoek ik hoe literatuur het onuitsprekelijke en het onvoorstelbare probeert weer te geven. Mijn focus lag op traumatische gebeurtenissen zoals oorlog, kolonialisme en terreur, maar een tiental jaar geleden begon ik mij te interesseren voor de manier waarop literatuur omgaat met het fenomeen klimaatverandering.” Een warm en doorvoeld gesprek met professor literatuur Stef Craps.
“Ik dacht toen dat ik een nieuwe weg insloeg, maar eigenlijk is er veel continuïteit met mijn vroeger onderzoek. Want ook het klimaatprobleem is intens traumatisch, en zorgt voor angst, stress én rouw.”
Ons referentiepunt voor rouw is het verlies van een geliefde. Daar hebben we als samenleving een antwoord op in de vorm van aanvaarde rituelen, maar voor ecologische rouw nog niet.
“Ecologische rouw draait om ecologisch verlies: van individuele plant- of diersoorten, gekoesterde landschappen of een leefbare planeet tout court. Hoewel een ruime meerderheid van de bevolking zich zorgen maakt over klimaat en milieu, krijgen de emoties die daarmee samenhangen - verdriet, angst, wanhoop, woede, schuld - weinig of geen sociale erkenning. Veel mensen voelen zich alleen met hun ecologische emoties. We zijn sociale wezens en als de norm is dat je géén uiting geeft aan je bezorgdheid, ga je die gevoelens voor je houden. Dat leidt ertoe dat we ons gedragen alsof we niet weten wat er aan de hand is, ook al zijn de feiten alom bekend. De Noorse sociologe Kari Marie Norgaard noemt dat sociaal georganiseerde ontkenning.”
Wat is er maatschappelijk dan zo ongewenst aan ecologische rouw? “We rouwen om dingen waar we om geven. Als je rouwt om ecologische verliezen, kom je uit voor het feit dat je geeft om andere levensvormen en een fundamentele verbondenheid ervaart met de meer-dan-menselijke wereld. Het gaat ook niet alleen over planten en dieren, maar net zo goed over landschappen, gletsjers, hele ecosystemen. Dat idee is behoorlijk subversief in ons dominante discours van antropocentrisme en uncare, niet-zorg, zoals psychologe Sally Weintrobe het noemt. Door juist wel die emoties de vrije loop te laten, stuur je aan op herstel van onze verstoorde relatie met de natuur.”
Verpletterende rouw
“Ecologische rouw is overweldigend, en zo groot dat ze verpletterend en verlammend kan werken. Daarom sluiten veel mensen zich er uit zelfbescherming voor af. Bovendien is dit geen verlies dat voorbij is en waarmee je in het reine kunt komen. Je moet dat tot op zekere hoogte wel proberen, maar goed wetende dat er ons nog heel veel ecologisch verlies te wachten staat. Normaal gezien draag je als nabestaande ook geen verantwoordelijkheid voor het verlies van een geliefde. Dat is anders bij ecologisch verlies, waarvan je beseft dat de mens er een serieuze hand in heeft. Je probeert dus te rouwen om iets wat je zelf mee hebt vernietigd. Dat is heftig en maakt het hele rouwproces extra moeilijk.”
Ecologische emoties kunnen zorgen voor normverandering in een samenleving. Op dit moment zijn er echter maar een beperkt aantal plekken waar ze erkenning genieten. Een daarvan is de wereld van het activisme. “Een beweging als Extinction Rebellion heeft een onverschrokken relatie met klimaatverdriet en klimaatangst. Voor hun leden organiseren ze rouwcirkels, en ook in hun publieke acties is rouw zichtbaar. Een paar jaar geleden was ik in het centrum van Gent getuige van een processie van de Rode Rebellen. Met wit geschminkte gezichten en in bloedrode gewaden bewogen ze zich langzaam door de menigte, in volle kerstkoopjesperiode. Het contrast tussen dat hersenloze consumentisme en de diepe bekommernis van ecologische rouw was ronduit indrukwekkend.”
Ook in de therapeutische context wordt er ruimte gecreëerd voor ecologisch verdriet. De opkomst van verenigingen als de Stichting Klimaatpsychologie in Nederland, gemodelleerd naar Brits en Amerikaans voorbeeld, toont dat er dingen in beweging zijn. Daarnaast zijn ook de kunsten als vanouds een cultureel laboratorium waarin wordt geëxperimenteerd met manieren om om te gaan met dergelijke emoties. En tot slot is er nog de academische wereld van onderzoek en onderwijs.
“Een paar maanden geleden organiseerden studenten van het GreenOffice (het duurzaamheidskantoor van de UGent) samen met de alumnivereniging van de faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen een panelgesprek over klimaatemoties. Het was een zeer goed bijgewoond event, en dat is geen toeval. Aan universiteiten heerst een openheid voor deze thema’s die je elders in de samenleving niet ziet.”
Woorden voor de ervaring
In het werk van Stef Craps komen de artistieke en academische context samen. “Ik doe onderzoek naar ecologische emoties in de literatuur en ik geef er ook les over. Soms krijg ik de kritiek dat ik bezig ben met avant-gardistische literatuur voor een niche, maar ik geloof sterk in het belang van creatieve klimaatcommunicatie. In die teksten wordt geëxperimenteerd met vormen om de klimaatcrisis bevattelijk te maken, en die kunnen hun toepassing vinden in meer effectieve communicatie naar een breder publiek toe.”
Ecologische rouw bespreekbaar maken is een belangrijke eerste stap. “We hebben woorden nodig voor een ervaring. Zo bedacht de Australische filosoof Glenn Albrecht het begrip solastalgia: heimwee die je ervaart terwijl je thuis bent, omdat je die plek niet meer herkent als gevolg van ecologische veranderingen. Dat begrip heeft sindsdien veel weerklank gekregen. De voorbije vijf jaar gaf ik een vak over de literaire verbeelding van de klimaatcrisis. Een aantal van die lessen gingen expliciet over klimaatemoties. Achteraf bleek dat studenten niet alleen veel hadden herkend in het lesmateriaal maar ook dat ze dankbaar waren dat het hun een taal had aangereikt om het erover te hebben. Het waren gevoelens waar ze zelf ook mee zaten maar voordien geen woorden voor hadden.”
Emoties als angst of verdriet zijn de laatste jaren al wat bespreekbaar geworden. Woede ligt moeilijker. “Eco-anger richt zich naar de oorzaak en is daarom veel bedreigender voor het systeem. Het is een interessante emotie, want ze blijkt heel positief te correleren met geestelijke gezondheid en inzet voor klimaatactie.” Woede is een emotie die ook bij Stef Craps persoonlijk leeft, maar alle andere kent hij net zo goed. “Als mijn dochter van elf heel opgewonden is wanneer het sneeuwt of wanneer ze een vlinder in de tuin ziet, raakt mij dat enorm. In mijn jeugd was sneeuw niet uitzonderlijk, en in de tuin van mijn ouders zat het vol met vlinders. Op veertig jaar tijd is de wereld fundamenteel veranderd, en de natuur die ik als kind heb gekend, bestaat gewoon niet meer.”
“Toen ze een jaar of acht was, maakte mijn dochter een tekening waar ze aan de ene kant een mooi kleurrijk landschap tekende en aan de andere kant een donkere woestenij. Ik vind niet dat je kinderen al zo jong met de neus op de vreselijke feiten moet duwen, maar zij was het zelf die zei: ‘Papa, dit is wat er gebeurt als we het klimaatprobleem oplossen en dit is wat ons te wachten staat als we dat niet doen.’ Dat zijn dingen die hard binnenkomen.”
De kinderen die er niet komen
“Ik dacht vroeger dat we het wel zouden inzien als we de gevolgen van klimaatverandering ook hier begonnen te voelen. Maar intussen kostten de overstromingen in Wallonië drie jaar geleden 39 mensenlevens, en vallen er bij elke hittegolf tal van hittedoden. Iemand als Benjamin Van Bunderen Robberechts doet fantastisch werk om klimaatslachtoffers op de politieke agenda te krijgen. Hij heeft zijn vriendin Rosa letterlijk uit zijn handen voelen glippen tijdens die overstromingen, en met zijn Climate Justice for Rosa- campagne is hij er - zelf amper zeventien jaar oud - in geslaagd om 15 juli Europees te laten uitroepen tot herdenkingsdag voor klimaatslachtoffers wereldwijd. Ook in België is er op Bens initiatief een resolutie ingediend in het federaal parlement, en wij zijn nu het eerste land ter wereld met een officiële herdenkingsdag voor slachtoffers van de klimaatcrisis.
Maar slachtoffers herdenken is niet genoeg. Ik kan heel kwaad worden van de vertragingsmanoeuvres van politici. En hoewel de wetenschap voorspelt dat er daar tussen nu en 2050 nog eens zo’n overstroming zal plaatsvinden, blijven mensen in die valleien huizen kopen en bouwen op de oude manier. We beschikken als mens toch wel over een angstwekkend talent voor zelfbegoocheling en ontkenning.”
Stef Craps gaf zijn studenten de mogelijkheid om een eigen werkstuk van creative climate storytelling te maken. De massa talent die daarbij aan het licht kwam, was een revelatie. “Ze hebben niet alleen gedichten en korte verhalen geschreven maar ook podcasts gemaakt, rapsongs, posters, zelfs een videogame. Heel vaak stond hun eigen klimaatverdriet in dat werk centraal. Ik herinner me een gefictionaliseerde brief van een studente aan de kinderen waarvan ze had beslist die nooit te zullen hebben. Ze legde hun uit waarom dat een daad van liefde was. Het was zeer aangrijpend om te lezen. Die ervaring heeft me getoond dat deze gevoelens niet alleen leven in de samenleving maar ook werkelijk geuit worden als je een veilige ruimte biedt waarin dat kan. Noem dat maar een lichte vorm van academisch activisme van mijn kant. Ik doe er onderzoek naar, geef er lessen en lezingen over, en zelfs interviews.” (glimlacht)