Auteur: P.F. Thomése
Uitgeverij Atlas Contact
Recensie
Een boek dat de tijd overstijgt en ik graag onder de aandacht breng is ‘Schaduwkind’. P.F. Thomése schreef Schaduwkind tussen 16 april 2002 en 1 maart 2003, ik lees de 22ste druk. In 2003 kreeg het boek de Max Pam Award en werd het door de Nederlandse boekverkopers verkozen tot boek met de mooiste omslag van 2003. Dit omslag is een ontwerp van Rick Vermeulen, die daarvoor gebruikmaakte van een beeld van kunstenaar Marcel Duchamp. Met Schaduwkind heeft P.F. Thomése een bijzonder werk geschreven waarin hij probeert woorden te vinden voor het verlies van zijn dochter Isa, die slechts 47 dagen oud werd. Schaduwkind is, letterlijk, een kleine novelle die een groots verdriet verwoordt. Thomése laat ons delen in zijn onmacht om het verlies van Isa te bevatten (“Elke dag drijven we verder van haar af, elke stap die we zetten is er een van haar vandaan. Verder leven betekent verder, steeds verder van haar af.”). Hij doet dat op een manier die zowel diep raakt als verwart. De schrijver beseft dat taal het enige middel is waarmee hij zijn dochter bij zich kan houden, maar tegelijkertijd worstelt hij met de beperkingen ervan, want welk woord is zijn werkelijkheid waardig? Hij zoekt naar woorden om zijn dochter opnieuw tot leven te brengen, haar vast te houden in de taal. Soms vindt hij troost in de woorden, op andere momenten zijn de woorden een manier om de stilte en de pijn niet te ervaren.
Het boek start tekenend. De verteller knipt het jonge groen uit de planten op zijn voor de buitenwereld afgesloten dakterras omdat elke vorm van leven op dat moment te veel voor hem is. Het verschil tussen geboorte en dood wordt in dit werk schrijnend duidelijk. Waar de geboorte van zijn dochter aanvoelde als een vulkaanuitbarsting, een moment van absolute zinvolheid waarin hij zijn eigen bestaan begreep, komt de dood stil en geruisloos als een zuchtje wind, een rimpeling in het water, maar met zoveel gevolgen. Hij blijft als vader achter, met het gevoel alsof hij zelf stierf (‘Ik ontkende de dood, maar nu ben ik er thuis. Ik weet straks waar ik moet zijn: ik was er al.’)
In 49 korte, maar krachtige hoofdstukjes, met titels als ‘Ontbrekend woord’, ‘De derde stem’ en ‘Van voor de taal’, verwoordt Thomése zijn radeloze zoektocht naar betekenis zowel van zijn taalgebruik (‘Schrijven is zinnen uitproberen om te zien wat ze kunnen betekenen’) als van zijn toekomst zonder kind. De verteller, die zijn dochter dagelijks verder van zich ziet wegdrijven, moet leren leven met een wereld die niet langer de zijne is, en nooit de hare zal worden. Het kind wordt een schaduwkind. In de verschillende hoofdstukken onderscheiden we verschillende fasen, van geboorte tot sterven, van ontkennen tot zoeken hoe het verder moet nu Isa stillaan niet alleen als lichaam stierf, maar ook in de hoofden van andere mensen.
Wat Schaduwkind onderscheidt van Thoméses andere werk, is het autobiografische element. Maar een echte inkijk krijg je als lezer niet: het werkje gaat over rouw en de verwerking ervan, niet over de dochter en haar ziekteproces. Door deze anonimisering tilt Thomése zijn verhaal boven deprivégebeurtenis uit: het gaat hier om een universeel gegeven, de poging van een schrijver een overledene met zijn kunst in leven te houden. De dochter blijft, ondanks haar naam, relatief anoniem. Dit tilt het verhaal boven het particuliere uit en maakt het tot een universeel relaas. Het meest intieme moment in het boek beschrijft hoe de moeder het lichaampje van Isa na haar dood wast, verzorgt en aankleedt voor haar eerste reis alleen. Deze scène toont de diepe verbondenheid tussen ouder en kind. Schaduwkind is geen toegankelijke novelle, en dat lijkt ook niet de bedoeling. Het is geen boek om snel doorheen te lezen of om troostende wijsheden in te vinden. De schrijver slaagt erin om de lezer te verstommen met zijn unieke zeggingskracht en vakmanschap, en creëert daarmee een klein meesterwerk dat diep onder de huid kruipt. Het is een ingetogen, maar intense confrontatie van de meest diepsnijdende pijn die een ouder kan voelen.